THE picture in The Tribune brought a lump in my throat. There was Marshal of the Indian Air Force Arjan Singh DFC, and his two children, having just bid farewell to Teji Arjan Singh, MIAF’s wife and companion for 63 years, and whose soul had soared into the skies on April 15.My mind went back to the time, a decade ago, when I had first visited the Kautilya Road residence of India’s only living Field Marshal. It was Teji who put me at ease, and made me feel relaxed enough to pursue the subject that had brought me to their door.

The photo published in The Tribune: IAF Marshal Arjan Singh with his daughter and son at the cremation of his wife Teji Arjan Singh in New Delhi on Sunday. Tribune photo: Manas Ranjan Bhui

“What will you write about me, there’s not much to write about,” MIAF said when I told him that I wanted to write a book on his life.

“Oh! There is much, just let me do it,” I replied. Eventually, he agreed to a series of interviews that laid the foundation of his first biography.

Marshal of the Indian Air Force Arjan Singh with his wife, Teji

The person who helped me even more than him was the gracious and graceful lady, who had chronicled her husband’s journey in life with a thoroughness and meticulousness that showed her love for her man who had swept her off her feet and then made her his life partner.

Teji was born on October 22, 1930, in Sargodgha district of Punjab, now in Pakistan. Pretty, young and petite, she was still a student of Convent of Jesus and Mary in Delhi when, in 1943, she fell for the dashing Squadron Leader Arjan Singh who was visiting Delhi and staying in her father’s house.

They were married in Delhi, in the Janpath house of Sir Sobha Singh, on February 15, 1948. Twelve Harvard aircraft, flying in the formation “A” and “T” flew over the house in their honour, a gesture authorised by Air Marshal Elmhirst, the then Chief of Air Staff. The couple moved to Ambala Air Force station. Teji recalled how, as the CO’s wife, she was expected to give advice to other wives, who were otherwise elder to her.

Teji Arjan Singh’s soul soared into the skies on April 15, 2011.

The next year, Air Commodore Arjan Singh took over as Air Officer Commanding, Operational command and moved to Delhi, where they spent most of their life. That very year their daughter Amrita was born. Her brother Arvind followed three years later, and then came the youngest daughter Asha.

Known for her kindness and graciousness, Teji was the perfect host who put visitors at ease as soon as they entered her home, be it the Air House, an ambassadorial residence, a Raj Bhavan or the imposing Kautilya road residence.

Their last journey together. Marshal of the Indian Air Force Arjan Singh DFC, and his son Arvind Singh carry Teji Arjan Singh at the cremation ground in Delhi on April 17, 2011.

She was, indeed, the wind beneath the Marshal of the Indian Air Force’s wings, his inspiration, his support. They worked together to achieve their goals. In 2004, MIAF Arjan Singh DFC sold off his farm near Delhi, and entrusted a corpus of Rs 2 crore to the “Marshal of the Air Force & Mrs Arjan Singh Trust” devoted to the welfare of retired Air Force personnel. When Teji asked him why he had put her name on it, he replied: “If you hadn’t agreed, how could I have done it?”

This middle by Roopinder Singh was published on the Editorial Page of The Tribune on March 20, 2011.

Please click here to read more about Marshal of the Indian Air Force Arjan Singh DFC

How tall he stands
Baton for the Marshal
Review of the Indian Air Force
On Arjan Singh DFC
Marshal’s magnificent gesture
For the sake of honour

Teji Arjan Singh, a tribute published as a middle in The Tribune

Seven Plays on Sikh History by Sant Singh Sekhon
Trans. Tejwant Singh Gill
Sahitya Akademi.
Pages. 562 Rs 300.

Reviewed by Roopinder Singh

SANT Singh Sekhon (1908-1997) taught English, yet it was his writing in Punjabi that earned him great name and fame. One of his twelve full-length Punjabi plays, Mittar Piara, won the Sahitya Akademi Award in 1972. It is only fitting that India’s premier literary body has now published a translation of his plays in English.

It comes as no surprise that the theme of seven of these plays was based on episodes in Sikh history. Sekhon’s mother had Singh Sabha inclinations, thus the child grew up in an environment where even more than normal emphasis must have been placed on heritage and lore of the Sikhs.

Seven Plays on Sikh History

The wide canvas of Baba Bohar takes us on a journey from the times of Guru Gobind Singh to Independence. The bohar tree that has withstood the ravages of time and has been witness to history tells it all to young boys.

The writer uses his poetic license, and history is a backdrop to his creativity. The play resonates because it is drawn from the familiar. Banda Bahadur, however, goes beyond history.

Vada Ghalughara, or the Great Holocaust (called Big Holocaust in the book), was a siege of the Sikhs by the forces of Ahmad Shah Abdali in 1763 between the villages of Raipur and Gujarwal in Punjab, which resulted in thousands of deaths, many women and children among them. Sekhon weaves in popular narrative in the play, and remarkably enough, ends it on a positive note.

In Waris we meet Waris Shah, whose Heer has made him immortal for those who know Punjabi, his love Bhagbhari, and the Fauzdar with a glad eye. The decay in the Lahore court after the death of Maharaja Ranjit Singh is the focus of Bera Bandh No Sakio (They could not Anchor the Fleet). The same theme continues in Moian Sar Na Kai (The Dead were not Aware), in which Sekhon also makes a powerful plea for unity among Punjabi people.

Sekhon fulfilled his desire to write a play “on whatever contacts there might have been between Lenin and Indian patriots”. Mittar Piara (The Beloved Friend) came out of this endeavour. Bhai Santokh Singh and Bhai Rattan Singh are “infused with the self-sacrificing spirit of Gurbani. They have come to grasp the theory and practise of Marxism,” says Tejwant Singh. These Gaddhar leaders participate in the deliberations of the second Comintern, and then interact with their beloved friend.

A translation is expected to remain true to the spirit of the original. This is where the translator, Tejwant Singh Gill, shows both commitment and skill. As one reads the plays, one can feel the Punjabi original even through the English text.

The translator’s introduction not only gives us information about the writer, it is also a critical commentary on Sekhon’s work, and a glossary. The Punjabi plays of Sant Singh Sekhon deserve to be read by those who can’t read them in their original language. Now, they will be able to do so.

This review was published in the Spectrum section of The Tribune on April 10, 2011.

ਰੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ

ਅੱਜ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਹੈ, ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬਰਿਟੈਨਿਕਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਈ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ 35 ਲੱਖ ਲੇਖ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ 27 ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕਾ ਯੁੱਗ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਬੋਲੀ ਦਾ ਕੰਪਿਊਟਰੀਕਰਨ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਕੰਪਿਊਟਰੀਕਰਨ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੰਪਿਊਟਰ ਉੱਤੇ  ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ keyboards ਅਤੇ ਫੌਂਟਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਖਾਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਲਹਿਲ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਇਹ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਸੁਲਝਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਫੌਂਟ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ Output ਯੂਨੀਕੋਡ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੇਲੀਆਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫਾਈਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਫੌਂਟ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਮਾਈਕਰੋਸਾਫਟ ਵਿੰਡੋਜ਼ ਅਤੇ ਐਪਲ ਦੇ ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਵਾਲੇ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਕੋਡ ਫੌਂਟ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Punjabi Wikipedia, Illustration by Sandeep Joshi

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਵਾਲੰਟੀਅਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਾਲੰਟੀਅਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੋਧਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲੇਖ ਸੰਨ 2003 ਤੋਂ ਪਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਵਧੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 70,000 ਲੇਖ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ 1500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੇਖ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਂ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਵਿਚਰਨ ਅਤੇ ਨਾਂ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ,”ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ।” ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਦੱਸਣ, ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਦਾ ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਗਰ ਮਹਾਨਕੋਸ਼ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨ 1930 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਨਕੋਸ਼ ਛਾਪ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨਮੋਲ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਕੋਸ਼ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਠੋਸ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ ਜੋ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਲੇਖ ਦੇ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਬੋਲੀ, ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲੇਖ ਲਿਖਾ ਕੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਬੱਬ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਉਸੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕੰਪਿਊਟਰੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਟਿਆਲੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਪਟਿਆਲਾ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰਾ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਇੱਥੇ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਐਮ.ਏ. ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉਤੇ ਰਮਿੰਗਟਨ ਟਾਈਪਰਾਈਟਰ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਟਾਈਪਰਾਈਟਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਟਿਆਲੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਟੈਨੋਗਰਾਫ਼ੀ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਭਾਗ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਣਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਨੁਕਤਾ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਿਆਰੀਕਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਨਵਾਂ ਫੌਂਟ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ Keyboard ਵੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੌਂਟਾਂ ਦੇ Keyboard ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਕੰਪਿਊਟਰੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਯੂਨੀਕੋਡ ਅਪਣਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਟਾਈਪਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਯੂਨੀਕੋਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਯੂਨੀਕੋਡ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਣਗੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੇ ਫੌਂਟ ਵੀ ਆ ਜਾਣਗੇ।

This article was printed in the Punjabi Tribune on April 3, 2011.