Politics, diplomacy and cricket will all converge as the President of India, the Prime Ministers of India and Pakistan, captains of industry, Bollywood stars, bureaucrats and politicians come here to watch the super-charged India-Pakistan cricket World Cup semi-final at the Mohali stadium on March 30,2011. The Tricity, comprising Chandigarh, Mohali and Panchkula, will practically be the national capital for the next two days.

The Tribune, Chandigarh, March 29, 2011

Intense speculation abounds about where the two Prime Ministers — Dr Manmohan Singh of India and Yousuf Raza Gilani of Pakistan — will meet and what they will talk about. It is now known where they will stay. President Patil is expected to stay at the Haryana Raj Bhavan and Prime Minister Manmohan Singh at the sprawling Punjab Raj Bhavan while Prime Minister Gilani of Pakistan will stay where his team is — at Taj Chandigarh. The Indian team is staying at the Mountview Hotel in the heart of the city. For others, accommodation is woefully inadequate — there are simply too few rooms available.

Chandigarh’s residents are flooded with calls from “friends” many of whom they have not spoken to for years, requesting either accommodation or to somehow manage a ticket or a pass. As of now, scalpers are having a field day with a Rs 200 ticket reportedly going for Rs 25,000 in the blackmarket.

The Tricity has become a high-security zone with thousands of policemen engaged in security and VIP duty. Chandigarh has never seen anything like this before and is unlikely to do so in the near future. For the moment, it is enjoying its place under the sun.

This item by Roopinder Singh was published in The Tribune on march 29, 2011.

Indian Mass Media and the Politics of Change
Eds Somnath Batabyal, Angad Chowdhry, Meenu Gaur and Matti Pohjonen
Routledge.
Pages 230. Rs 795.

Reviewed by Roopinder Singh

ONCE upon a time, not so long ago, there was a world in which the All-India Radio (AIR) was the only Indian radio service for entertainment. You adventurously tuned into Ceylon to listen to “Binaka Geet Mala”, and for news, which took you beyond government handouts, you tried the BBC. If you graduated to a television, it meant that you tuned into Doordarshan, and before the Asian Games, it was only in black and white. Those of us who lived near the border mounted tremendously tall antennas to garb the signal from Pakistan Television, which had lovely plays and American serials.

Indian Mass Media and the Politics of Change

Today, Indians are spoilt for choice, but the fare that is dished out by a plethora of sources is the subject of much debate. A group of bright PhD researchers at the School of Oriental and African Studies, London, aided and abetted by their teachers, hosted a conference in 2007 on a theme that has become the title of this book. They invited others to present papers, edited them and today we have them in a book form. It all started with the Sacred Media Cow blog, and along the way came film presentations and much ruminations. They all contributed to the way the content of the book was shaped.

So, you feel that Indian television is broadcasting more news shows than a bulletin of news; editorial roles are being diminished as corporatisation becomes the norm; popular mediums like cinema operate within a narrow band of acceptability, even when presenting themes that are seen as challenging? Linguistic minorities face an uphill task; the proliferation of MMS scandals that exposes the chinks in news mediation; and sex surveys are more about selling than understanding the intricacies of intimacies? If so, then this book provides you with an academic assessment of what, until then, just a gut feeling.

John Hutnyk’s Kali Yuga is of an “over-mighty current affairs presenters, star interviewers, celebrated taking heads, ‘corrupted’ pundits, experts and guests”. Sounds familiar? Somnath Batabyal points out that the “assumed traditional divide between corporate and editorial no longer exists, and news content is aimed at affluent sections of the audience since the advertisers are interested in viewers who can buy their products”.

Meenu Gaur examines the limits of secular nationalism by studying the film Roja. What Ratnakar Tripathy and Jitendra Verma say about Bhojpuri cinema will find a resonance among those who study Punjabi films; minority identities are often in ferment, and find expression in varied ways at different times.

MMS became associated in popular perception with the scandals ever since a school student’s sexual act was recorded and distributed widely, even auctioned on www.bazee.com which led to the arrest of the CEO of the company, which in turn, led to the intervention from the then US Secretary of State, Condoleezza Rice. Media pounced upon the incident and further fuelled the craze. Angad Chowdhry examines this and other MMS scandals, and how merely naming these grainy MMS clips after celebrities made them go viral, even after people realise that they are not authentic. The non-institutional, unauthenticated MMSes represent a media not often discussed, even though it warrants our attention.

Kriti Kapila takes us through the world of sex, statistics and surveys and brings out many important points that are often ignored, and concerns about the commodification of women as sex objects, both by the surveys and the media reports that follow them. Though “India Shining” became a beacon for the BJP, the party suffered its poll debacle. At its prime, the image held an allure that was so bright that it now seems inevitable that it turned out to be a mirage.

Angad Chowdhry and Aditya Sarkar have an interesting take on the effect of the past on the present set amidst Mumbai’s labour issues and Barak Obama’s presidential campaign. Soumyadeep Paul and Matti Pohjonen give an engaging account of seeking to understand the early developments of digital media in India, like the blogs that sprang after the Tsunami hit India in 2005, and seek to strike a collaboration between theory and practise, a daunting task at the best of times, more so in the flux that is emerging digital media. Naresh Fernandes sheds light on India that is poor and ignored.

Media is a part of the change that it seeks to portray, and this is a welcome effort to examine its role. The book is academic, therefore, it may limit its readership, which would be a pity, since those who read it will benefit from the author’s observations in various papers.

This book review was published on March 22 in the Spectrum section of The Tribune.

रूपिंदर सिंह

प्रतिबद्ध वार्ताकार, ज्ञानशील, जोशीला व प्रशंसनीय – इनमें किसी भी एक गुणवाला युवा फूलकर कुप्पा हो सकता है। लेकिन अगर किसी एक व्यक्ति में ये सभी, बल्कि इनसे भी कहीं बहुत ज्यादा गुण हों तो क्या होगा? निस्संदेह वह एक गाथा होगा – शहीद। यह शख्स था ही ऐसा कि अगर शहीद शब्द न जोड़ा जाये तो उसका नाम अधूरा लगता है। स्वतंत्रता सेनानी भगतसिंह शहीद के रूप में अमर हो गये हैं जिन्होंने अपने कारनामों से देश का इतिहास बदलने में सहयोग दिया।

क्या यह केवल उनका बलिदान ही था जिसने भगत सिंह को महान बनाया? नहीं, बिल्कुल नहीं। इस शब्द के बारे में और भी बहुत कुछ है जो 24वां जन्मदिन भी नहीं मना पाया था लेकिन अपनी शहादत के 80 साल बाद भी प्रेरक विरासत छोड़ गया है इतना कि असंख्य राजनीतिक गुट उसे सहेजना चाहते हैं।
भगत सिंह को समझना मुश्किल है। हालांकि उन्हें लंबी जिंदगी नहीं मिली लेकिन उनका जीवन घटनाओं से ओत-प्रोत रहा, उनके आसपास की घटनाओं ने उनकी मानसिकता को शक्ल दी। फलत: उन्होंने इतहास को आकार देने पर बहुत असर डाला।
भगत सिंह के बचपन के दिनों पंजाब अशांत था। वह बारह साल के थे जब 13 अप्रैल, 1919 को ब्रिगेडियर जनरल रेगिनाल्ड डायर ने अपने सैनिकों को जलियांवाला बाग, अमृतसर में जमा निहत्थी भीड़ पर गोली चलाने का आदेश दे दिया। दस मिनट में 1600 गोलियां चलायी गयीं। सरकारी सूत्रों के अनुसार 379 लोगों की मौत हुई जबकि अन्य के मुताबिक करीब एक हजार मौतें हुईं और दो हजार घायल हो गये। भारतीय इतिहास की यह सर्वाधिक वीभत्स घटना है।
यद्यपि उनकी प्रारंभिक शिक्षा डिस्ट्रिक्ट बोर्ड प्राइमरी स्कूल बंगा जिला लायलपुर से हुई, जो अब पाकिस्तान में है, भगत सिंह उस समय डीएवी हाई स्कूल लाहौर में पढ़ रहे थे जिसे उस समय राजद्रोहात्मक गतिविधियों की नर्सरी माना जाता था। भगत सिंह ने ढेरों पुस्तकें पढ़ी और धाराप्रवाह उर्दू में उन्होंने महारत हासिल कर ली। उन्होंने अपने दादा  अर्जुन सिंह को पहला पत्र इसी भाषा में लिखा।
20 फरवरी, 1941 को जब वह 14 साल के ही  थे तब वे गुरुनानक जी के जन्मस्थान ननकाना साहिब में थे।  वहां एक घटना ने उन पर बड़ा गहरा प्रभाव छोड़ा। ननकाना साहिब के कस्टोडियन नारायणदास और उनके आदमियों ने अकाली प्रदर्शनकारियों पर गोलियां चला दी। इस फायरिंग की व्यापक तौर पर निंदा हुई और तब तक एक संघर्ष चला जब तक इस ऐतिहासिक गुरुद्वारा का कब्जा दोबारा से सिखों को नहीं मिल गया। भगत सिंह ने ननकाना साहिब जाने वाले श्रद्धालुओं की रास्ते में पड़ते अपने गांव में लंगर में सेवा की।
1923 में जैतो मोर्चा के समय वह 16 साल के थे, जब नाभा के महाराजा रिपुदमन सिंह की बहाली को लेकर अकालियों ने संघर्ष छेड़ा था। नाभा के महाराजा देशभक्तों के प्रति सहानुभूति रखते थे। इस असंतोष और दमन के वातावरण में भगत सिंह जैसे शहीद तैयार हो रहे थे।

Bhagat Singh, Dainik Tribune

16 साल की उम्र तक भगत सिंह ने यह तय कर लिया था कि उसे अपने जीवन में क्या करना है- वह देश को आजादी दिलाने के अपने काम के प्रति समर्पित हो गये। ऐसे करते समय उन्होंने बी जी गोखले और उनके समर्थकों के संवैधानिक दृष्टिïकोण को नहीं माना। महात्मा गांधी का असहयोग आंदोलन उन्हें ज्यादा देर तक नहीं रोक सका। भगत सिंह को क्रांतिकारी रास्ता  ज्यादा सही लगा, हालांकि ब्रिटिश राज का सामना करते समय हिंसा के रास्ते का भी सामना करना था।
भगत सिंह ने 1923 में लाहौर के नेशनल कालेज में दाखिला लिया। भगत सिंह ने शैक्षिक तौर पर अपनी एक सकारात्मक छाप छोड़ी। वह कालेज की ड्रामैटिक सोसायटी के सदस्य भी थे। इस समय तक वह उर्दू, हिंदी,गुरमुखी, इंग्लिश और संस्कृत में धारा-प्रवाह बोलना सीख गये थे।
वर्ष 1923 में पंजाब हिंदी साहित्य सम्मेलन द्वारा करवाए गए निबंध मुकाबले में भगत सिंह विजेता बने थे। इसमें पंजाब की समस्याओं पर चर्चा की गई थी।
उन्होंने हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन एसोसिएशन ज्वाइन की। एक वर्ष बाद उनके परिवार वालों ने उन पर शादी का दबाव बनाया। शहीदे आजम भगत सिंह नहीं चाहते थे कि देश के गुलाम रहते शादी के चक्कर में पड़ें। बल्कि उनका यह पक्का विश्वास था कि गुलामी में तो उनकी शादी केवल मौत से ही हो सकती है और इतिहास इस बात का गवाह है कि 23 मार्च 1931 को ऐसा ही हुआ।
शादी के लिए परिवार के दबाव के चलते उन्होंने लाहौर में अपना घर छोड़ दिया और कानपुर चले गये। वे घर छोड़ते वक्त अपने पिता के लिए एक पत्र छोड़ गए जिसमें उन्होंने लिखा-’उनका जीवन एक महान उद्देश्य को समर्पित है और वह है देश की आजादी। इस उद्देश्य की प्राप्ति के लिए कोई भी प्रलोभन उन्हें रोक नहीं सकता।’
भगत सिंह को 1927 में काकोरी ट्रेन लूट के मामले में गिरफ्तार किया गया। लाहौर में दशहरा मेला में बम विस्फोट के लिए भी भगत सिंह को जिम्मेदार माना गया। बाद में अच्छे बर्ताव के कारण उन्हें 60,000 रुपये की भारी सुरक्षा राशि के बदले रिहा कर दिया गया।
सितंबर 1928 में दिल्ली में कीर्ति किसान पार्टी के बैनर तले विभिन्न क्रांतिकारियों की एक बैठक बुलाई गई। भगत सिंह इस बैठक के सचिव थे। उसके बाद इस एसोसिएशन के नेताओं ने कई क्रांतिकारी गतिविधियां कीं।
लाला लाजपत राय को अंग्रेजों ने जिस निर्ममता से मारा, उससे उनका खून खोल उठा था। वे इस घटना के जिम्मेदार ब्रिटिश अधिकारियों को सबक सिखाना चाहते थे और इसीलिए उन्होंने सांडर्स को मौत के घाट उतार दिया था। बाद में भगत सिंह व बटुकेशवर दत्त ने एक अन्य क्रांतिकारी कदम उठाते हुए असेंबली में  बम फेंका। तब उन्हें गिरफ्तार कर जेल में भेज दिया गया।
बहुत आयामी व्यक्तित्व के धनी भगत सिंह अपने क्रांतिकारी साथियों के थे और वे उन पर अटूट विश्वास रखते थे। दशकों बाद भी हरेक युवक के वे आइकॉन हैं। राजनीतिक पार्टियां तब भी और अब भी उन्हें अपना ही कहती हैं।
हमें भगत सिंह के प्रति कृतज्ञ होना चाहिए कि उन्होंने अपने लेखों व डायरियों के जरिए उच्च मानडंड स्थापित किये। उन्होंने जुल्म और शोषण पर टिकी व्यवस्था बदलने के लिए अपना जीवन न्यौछावर कर दिया। 23 मार्च, 1931 को भगत सिंह, राजगुरु और सुखदेव को लाहौर में फांसी पर लटका दिया गया। वे एक राष्ट्रवादी, एक हीरो और युवा थे जो कइयों के प्रेरणास्रोत बने।

This article by Roopinder Singh was published in Dainik Tribune on March 23, 2011

ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ

ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ

ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ, ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ, ਮੋਹ ਭਿੱਜਿਆ….ਜਦੋਂ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਲੱਗਣੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹਸਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਹੀਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦੀ ਦੇਣ ਹੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਅਗੇਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੱਖਣਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪਰਵਾਨਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਬਣ ਗਿਆ।
ਕੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੀ? ਨਹੀਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ 24ਵਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਰੱਸੇ ‘ਤੇ ਝੂਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ 80 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਫੇਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਲੰਮਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪੰਧ ‘ਤੇ ਝਾਤ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਹੰਗਾਮਾਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਿਸ਼ਕ ਉਤੇ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਤੇ ਭਰਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣੇ ਸੀ।

ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਚ 'ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ' ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ 'ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ 25 ਮਾਰਚ 1931 ਦੀ ਕਾਪੀ

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦਿਨੀਂ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਭੜਥੂ ਮੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।  13 ਅਪਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ‘ਚ ਜੱਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿਚ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ‘ਤੇ ਫਾਇਰਿੰਗ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਦੋਂ ਸਿਰਫ 12 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਦਸਾਂ ਕੁ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ 1600 ਰੌਂਦ ਦਾਗੇ ਗਏ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 379 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜਦਕਿ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ 2000 ਦੱਸੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੌਲਨਾਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ‘ਚੋਂ ਇਕ ਸੀ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਇਲਪੁਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ) ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ‘ਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਨਰਸਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਰਦੂ ‘ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਤ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
20 ਫਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਛੱਡਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ‘ਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਲੜੇ ਗਏ ਜੈਤੋ ਦੇ  ਮੋਰਚੇ (1923) ਵੇਲੇ ਉਹ 16 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਬਦਅਮਨੀ ਦੇ ਇਸ ਆਲਮ ਅਤੇ ਹੱਕੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਘੜੀ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ  ਨੂੰ ਆਮ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਸਫਾਈ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਲੱਕ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾਉਣ ਦਾ ਸਚੇਤ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੀ.ਜੀ. ਗੋਖਲੇ  ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪਹੁੰਚ ਨਾ ਅਪਣਾਈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਲਹਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਨ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1923 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਉਹ ਘੁਲਮਿਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਾਲਜ ਦੀ ਡਰਾਮਾ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਉਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ, ਗੁਰਮੁਖੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਖਾਸੀ ਪਕੜ ਬਣਾ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਕ ਫੋਟੋ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਪੱਗ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਮੁੱਛ-ਫੁੱਟ ਗੱਭਰੂ ਦਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਡਰਾਮਾ ਕਲੱਬ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ’ ਵਿਚ ਉਹ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ”ਮੈਂ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਚਹੇਤਾ ਸੀ ਤੇ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਬਹੁਤਾ ਪੜਾਕੂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਕ ਸ਼ਰਮਾਕਲ ਲੜਕਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।”
1923 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਲੇਖ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਲੇਖ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਬਾਖੂਬੀ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਿਆਹ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਲਾ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਾਨਪੁਰ ਡੇਰੇ ਲਗਾ ਲਏ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਜੁਟ ਗਿਆ। 1927 ਵਿਚ ਕਾਕੋਰੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਡਾਕੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਉਪਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੁਸਹਿਰਾ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਮੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਚੰਗੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੀ ਭਾਰੀ ਰਕਮ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਉਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸਤੰਬਰ 1928 ਵਿਚ ਇਸ ਯੋਧੇ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਤੇ ਇਕ ਪੁਲੀਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸਪੂਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਭੋਰਾ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤਕ ਲੜਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਨਾਅਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਨੂੰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਇੰਜ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ ”ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ।” ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੱਦ-ਬੁੱਤ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਆਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਣ-ਤਾਣ ਮਿਲਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਖਸ ਦਾ ਅਕਸ ਉਭਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੜਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਦੂਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਹਵਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਸੁਨੇਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾਣ।  23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਇਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿਆਸੀ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਦਾ ਉਹ ਅਕਸ ਹੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਖਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ।

This article was published in Punjabi Tribune on March 23, 2011.

THE MAKING OF THE REVOLUTIONARY

Roopinder Singh

Committed communicator, perceptive, passionate, admirable…any young person would be flattered to be the subject of any one of these adjectives. What would happen if all of them, and many more, were used for the same person? Well, he would be a legend-

Shaheed Bhagat Singh: Illustration by Sandeep Joshi

Shaheed. The legacy of the man is such that his name sounds incomplete without this prefix. Bhagat Singh, the freedom fighter, has been immortalised as martyr, so much so that we often forget to acknowledge the person who accomplished the feats that helped change the course of Indian history.

Was it his sacrifice alone that made Bhagat Singh great? No, not at all! There is much more to this man who did not get to celebrate his 24th birthday, but has left a robust and inspiring legacy recognised even 80 years after he was martyred, so much so that numerous political groups want to appropriate his legacy, in order to gain from association with his name.

To understand Bhagat Singh is a difficult task. Though he did not live for long, as we journey through his life, we realise that it was action-packed-events around him shaped Bhagat Singh’s mind. Eventually, he was to have a tremendous effect on shaping history.

The Punjab, during the days of Bhagat Singh’s childhood, was in turmoil. He was only 12-year-old when, on April 13, 1919, Brigadier-General Reginald Dyer ordered his soldiers to open fire at the Jallianwala Bagh, Amritsar, on an unarmed gathering of men, women and children. The firing lasted about 10 minutes and 1,600 rounds were fired. Official sources placed the casualties at 379, others said the number was over 1,000, with more than 2,000 wounded. It is one of the most horrific events of Indian history.

Although he initially studied at District Board Primary School in Banga, Layalpur district, which is now in Pakistan, Bhagat Singh was studying at DAV High School, Lahore, by this time. It was regarded by the British as a “nursery of seditious activities”. Bhagat Singh was precocious, but not studious. He read a wide range of books, and was fluent in Urdu, and he used this language to write his first letter to his grandfather, Arjan Singh.

He was 14 when, on February 20, 1921, at Nankana Sahib, the birthplace of Guru Nanak, there was an incident that left a deep impact on him. Narain Das, who was the custodian of Nankana Sahib, and his men, fired on Akali protesters who wanted the management of this important historic gurdwara to be given over to the Shiromani Gurdwara Prabhandak Committee, which had been formed for this express purpose. Their leader, Bhai Lachhman Singh, and many others were killed. The firing was widely condemned, and an agitation was launched till the control of this historic gurdwara was restored to the Sikhs. Bhagat Singh served langar (food) to volunteers who passed through his village on their way to Nankana Sahib.

When he was 16, there came the Jaito Morcha of 1923, which was an Akali agitation for the restoration of Maharaja Ripudaman Singh of the Sikh princely state of Nabha to his throne. The Maharaja had strong nationalistic sympathies and had overtly supported the Guru-ka-Bagh Morcha and donned a black turban as a mark of protest against the massacre at Nankana Sahib. The protest against the removal of the Maharaja was eventually quelled by the British colonial authorities. Among the protesters at this morcha was Jawaharlal Nehru.

It was in this backdrop of unrest and the harsh coercive power of the state, which was being used to quell legitimate protests, that Bhagat Singh the martyr was shaped. Often the youth are accused of being rudderless, but what is forgotten is that sometimes young people have a clear vision of what they see as their role in future, and single-mindedly work on it.

By the time he was 16, Bhagat Singh had made conscious choices about what he had to do with his life-he dedicated it to the cause of securing freedom for India. In doing so, he did not follow the constitutional approach of B.G. Gokhale and his supporters. Mahatma Gandhi’s non-cooperation movement did not hold his interest for long. For Bhagat Singh, his course lay in following a revolutionary course, even if it meant taking a route of violence in facing the might of the British Raj.

National College, Lahore, which Bhagat Singh joined in 1923, was affiliated to the Punjab Quami Vidya Pith and was founded and managed by Lala Lajpat Rai and Bhai Parmanand. The college was set up as an alternative to the institutions run by the government, bringing to the field of education the idea of swadeshi. The philosophy behind the establishment of such a college was to produce ‘self reliant, aggressive (in order to be progressive) men and women that new India wants’.

In college, Bhagat Singh made a positive impression, academically. He was also a member of the college dramatics society. One of the very few pictures available of Bhagat Singh is a portrait of the members of dramatics club taken at National College Lahore in 1921-22. The picture features Bhagat sporting a turban. By this time, he was fluent in Urdu, Hindi, Gurmukhi, English, and Sanskrit.

In the article, Why I am an Atheist, Bhagat Singh writes about his days in college: “Though a favourite with some professors and disliked by certain others, I was never an industrious or studious boy. I could not get any chance of indulging in such feelings as vanity. I was rather a boy with a shy nature, who had certain pessimistic dispositions about (my) future career.”

Bhagat Singh won an essay competition organised by the Punjab Hindi Sahitya Sammelan in 1923. His essay, Punjab’s Language and Script, quotes Punjabi literature and discusses the problems of Punjab.

He joined the Hindustan Socialist Republican Association, and a year later, upon being pressurised by his family, which wanted him to get married, Bhagat Singh left his house in Lahore and went to Kanpur. In a note left behind for his father, Bhagat Singh said: “My life has been dedicated to the noblest cause, that of the freedom of the country. Therefore, there is no rest or worldly desire that can lure me now….”

Bhagat Singh was arrested in 1927 on charges of association with the Kakori Train Robbery Case and accused for an article written under the pseudonym Vidrohi (Rebel). He was also accused of being responsible for a bomb explosion at Lahore during the Dussehra fair. He was let off for good behaviour against a heavy security of Rs 60,000.

In September 1928, a meeting of various revolutionaries from across India was called in Delhi under the banner of the Kirti Kissan Party. Bhagat Singh was the secretary of the meet. His later revolutionary activities were carried out as a leader of this association.

Ajoy Ghosh, a compatriot who had not been impressed by Bhagat Singh’s demeanour the first time he met him, saw a changed person: “One day in 1928 I was surprised when a young man walked into my room, and greeted me. It was Bhagat Singh, but not the Bhagat Singh that I had met… before. Tall and magnificently proportioned, with a keen, intelligent face and gleaming eyes, he looked a different man altogether. And as he talked I realised that he had grown not merely in years…. All those who met Bhagat Singh then and afterwards have testified to his remarkable intelligence and to the powerful impression he made when talking. Not that he was a brilliant speaker. But he spoke with such force, passion and earnestness that one could not help being impressed. We talked the whole night and as we went out for a stroll… it seemed to me that a new era was dawning for our party. We knew what we wanted and we knew how to reach our goal”.

Bhagat Singh and his compatriots killed a British police officer to avenge the death of Lala Lajpat Rai who succumbed to his injuries following a brutal beating by the police. Later, Bhagat Singh and Batukeshwar Dutt, another revolutionary, threw a bomb in the Central Assembly to protest against the Defence of India Act which gave more power to the police. The Act was defeated in the council by one vote. However, it was passed under the ordinance that claimed that it was in the best interest of the public. Later, they were arrested. Bhagat Singh used all his court appearances not to press for his acquittal or freedom, but to espouse the cause of the freedom of the nation, till the very last, and, in fact, even beyond that.

Shaheed Bhagat Singh became an even more potent rallying point against the Raj than Bhagat Singh alive. The slogan Inqulab Zindabad that he has rallied under, as he lived the life of a revolutionary, was now substituted by another one-Bhagat Singh Zindabad.

Shaheed Bhagat Singh became too much of an icon-everyone wanted to adopt him. In the course of the decades that followed, the young man was appropriated by political groups that claimed him as their own. The Congress, which had been lukewarm to the revolutionary, now said that he was its own, as did the Left, with far more justification. Even the Bharatya Janata Party, at one point, “discovered” Bhagat Singh. Today, the same game is afoot in Punjab.

We should be grateful that Bhagat Singh wrote a fair deal and through his articles and diaries, we get glimpses of the mind of the man. The picture that emerges is of a person with an intellect and expression far beyond his years. He was well-read, and a number of his letters from the Lahore Jail refer to books or request his friends to send him book and other reading material. On March 23, 1931, Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev were hanged in Lahore.

He was a nationalist, a hero and a youth who became an icon. Even as political parties seek mileage by associating with his name, one cannot but help feeling that Bhagat Singh would have taken to task the pretenders who are not, by any stretch of imagination, as committed to ideals as he was.

A shorter version of this article was printed in as Last Word in The Tribune on March 23, 2011.

Raghu Rai’s photos speak for themselves, yet the treat becomes much more impressive when he speaks to you while showing his pictures.  The photographic legend had come to Chandigarh yet again on March 9, 2011, thanks to his friend Diwan Manna, the President of the Chandigarh Lalit Kala Akademi. What a lovely evening we had, as we listened to him and saw slides of his pictures. Prof B N Goswamy’s comments, provided the perspective, and lifted the eve with his poetic presentation. Then we moved to the exhibition, and enjoyed the photographs. Over the years, I have written extensively on Raghu Rai, and you many like to read some of these articles:

Learning photography from Raghu Rai

An image is more than a pretty picture

Beyond a moment in time